EGITIMDE DRAMA VE ENGELLI ÇOCUKLAR
Mübeccel GÖNEN
Hacettepe Üniversitesi Ev Ekonomisi Y.O.Çocuk Gelisimi ve Egitimi Bölümü Ögretim Üyesi
Bilim ve Aklin Aydinliginda Egitim Dergisi
MAYIS 2003 | YIL : 4 | SAYI : 39
Ögrenmenin temel sartlarindan birisi etkinliktir ve birey etkin oldugu sürece daha iyi ögrenir. Dramatik oyun bireyin etkin oldugu ve üzerinde prova yapilmayan bir gösteridir. Yurdumuzda yaratici drama normal egitim programlari ile bütünlesmeye baslamistir.Ancak özel egitim gerektiren çocuklarda pek kullanilmamaktadir. Siniftaki dramatik oyunlar, oyuncularin kendileri ve oyun oynarken edindikleri tecrübe ile ilgilidir.Bu oyunlar provasiz, aninda yaratilan, genelde yapisi ögretmen tarafindan sekillendirilen ve herkesin bir göreve sahip oldugu grup faaliyetidir.Çocuklar bu dramatik oyunlar sirasinda duygu ve düsüncelerinin yani sira korku ve özel ilgilerini de ortaya koyarlar. Ayrica, dramatik oyun disinda yasamayacaklari olaylari da yasayabilirler(Karin yagmasi gibi). Egitimde drama yönteminin en etkili sekli, ögretmenin de rol aldigi tüm grup dogaçlamasidir. Ancak ögretmen oyun sirasinda oyuna karismamalidir.Ögretmenin önce, çocuklara neyi ögretecegine karar vermesi gerekir.Sonra ögrenme isinin nerede yapilacagi, çocuklar ve ögretmenin rolü, olayin dügüm noktasi ve baslangiçta çocuklarin dikkatini çekmek için ne yapilacagi belirlenmelidir. Dramatik oyunlar sirasinda gürültü problemi çikabilir.Eger gürültü, problem çözmeye yönelik degilse, çocuklar oyuna ilgilerini kaybetmislerdir.O zaman oyun hemen durdurulup, tamamen farkli bir oyun baslatilmalidir.
Pek çok oyunun sonunda tartisma yapilir.Tartismada açik uçlu sorular sorulur ve tek bir dogru cevaba gidilmez. Tartismanin amaci; oynanan problemi tanimak, çözümünü ögrenmek ve diger çözüm yollarini kesfetmektir.Zekâ özürlü çocuklarin oyunu da birçok yönden, benzer zekâ yasindaki daha küçük normal çocuklarin oyununa benzer ve daha yavas bir hizla bu modeli takip eder(Lunzer ve Hulme, 1966).Drama, zekâ engelli çocuklarin ögrenme ve kendilerini ifade etmelerinde normallerden daha fazla yararli olur.Engelli çocuklar sikildiklari için disiplin problemleri vardir.Bunlara yardimci olmak için de sanat, müzik ve özellikle drama ile ilgilenmelerini saglamak yararli olacaktir.Ancak, bu çocuklarin oyunlar sirasinda gerçege daha yakin tutulmalari gerekmektedir.
Uygulanan drama etkinliklerinin bir amaci olmali ve çocuklarin gelisimine yararli olmasi için de, günlük yasanti ile ilgili konular üzerinde çalisilmalidir.Seçilen konularin canlandirilmasinda parmak oyunlari, kukla, maske, pandomim, dans gibi tekniklerle tekerlemeler, sarkili oyunlar ve hareketli sarkilar kullanilabilir.Tüm sinif aktiviteleri tarafindan desteklenen drama çalismasi, çocugun kendine güvenini ve fizikî serbestligini artirir, dil gelisimine yardimci olur.Engelli çocuklar da drama sayesinde bir problemi kendi düzeylerinde algilama, çözme ve açiklama olanagini elde ederler.
Egitimde dramanin iki önemli yapi tasi vardir.Bunlardan birisi, yasamda yer alan çok çesitli roller, digeri de bu rollerin duruma uygun sekilde önceden hazirlanmaksizin, aninda yaratilarak oynanmasidir(dogaçlama). Burada, basibosluktan çok, hissettirmeden yönlendirme vardir.Zihinsel engelli çocuklarla yapilan drama çalismasinda; çocuklara ipucu vermek ve normal çocuklarda kendiliginden ortaya çikan hünerlerin gelisimini cesaretlendirmek gerekir.Onlar duyu motor koordinasyonunu nasil gelistirecekleri, tecrübelerini nasil canlandiracaklari ve bu tecrübeleri dramatik oyunda ?zevkle? nasil sembolize edecekleri yönünde desteklenmelidir.Ancak bunlar sadece dramatik beceriler olarak görülmemeli, tüm programda, bu becerilerin gelistirilmesi desteklenmelidir. Örnegin; bir pazar gezisi pek çok sinif etkinligine dönüsebilir.
Bu çocugun adölesan dönemine gelinceye kadar veya temel ve basit etkinliklerde yeterli tecrübe kazanana kadar, olaylara hizli bir sekilde tepki gösteremeyebilecegi unutulmamalidir.Ayrica en basit hedeflere de sürekli olarak dönmek gereklidir. Dramatik oyun, genel gelisimi desteklemek için de kullanilabilir.Çocuga vücut parçalarinin isimleri ve hareketleri ögretilirken, çocuk aynaya bakarak göz, burun ve agzi defalarca söyleyebilir.Parmak oyunlari ve dokunma, burada ögrenmeyi destekler.Çocuk önce taklit edecektir.Daha ileri basamakta, zekâ engelli çocuklar bunlari kendileri ya da oyuncaklari ile yapacaklar ve bunlari yaparken de konusmaya baslayabileceklerdir. Drama sayesinde çocuk hareketlerinin farkinda olacak ve hareket yapmaktan da memnun olacaktir.Dramada yapilan hareketlerle çocuk, vücudunun kontrol, esgüdüm ve becerilerini gelistirir, vücudunu tanir, ritm duygusunu gelistirir, vücudunu amaçli olarak kullanmayi ögrenir.
Drama; hareket, konusma ve hayalî dramatik çalismayi içermektedir. Ögretmen yapici etkinligi cesaretlendirirken, ayni zamanda bazi materyallerin tahrip edilmesine de müsaade etmelidir.Drama, çocugun sik sik siddet ve saldirganligini ortaya çikarmasina da firsat saglamalidir.Ögretmenin bu durumda, grubu uygun bir sekilde gerçege döndürmesi gerekir.Hayal, yapmacik ve inanilmayana geçici olarak razi olma çocugun dramatik oyununda görülür.Çocuk kendisine ve çevresindeki dünyaya güven duymaya basladikça, tecrübelerin sembolik sunumlarina duyulan ihtiyaç da azalmaya baslayacaktir.Gerçek hayat, çocugun kesfetmesi ve maceraya atilmasi için ona sayisiz firsatlar saglar.Zekâ engelli çocuk, tecrübeleri ile, makinelerin nasil çalistigi, bitki ve hayvanlarin nasil büyüdügünü ögrendikçe, gerçek ve hayal arasindaki farki da ayirt eder.Burada dramanin amaci, sadece hayalî hikâyeleri canlandirmak degil hikâyenin ortaya attigi sorularla, düsünme düzeyini derinlestirmek, zihinsel bosalimi ve kendini ifade edebilmeyi saglamaktir. Ayrica, drama, çocugun?niçin? ve ?nasil? sorularini sormasina yardimci olur. Geziler yapmak ve olanlari sonradan yeniden canlandirmak, mevsimlerde yasanan degisiklikler sosyal güven ve dili gelistirmeye yardim eden firsatlardir.Bu çocuklarin ögretmenleri drama yaparken egitim verdiklerinin farkinda olmayabilirler.Dramanin egitimde kullanilmasi, çocugun daha iyi anlama ve düsünmesine yardim eder. Hayal gücü sinirli olan çocuklarin mümkün oldugu kadar çok ve gerçek seyi tanimasina, görmesine, dokunmasina ve kullanmasina firsat taninmalidir.Fakat, onlar yine de çevre hakkindaki bilgileri derinlesene kadar, gerçek olan ile olmayan arasindaki farki muhtemelen göremezler.Zekâ engelli çocuklar, gerçege daha yakin tutulmak zorunda olduklarindan ögretmenleri onlara gerçek uyarici bulmakta güçlük çekebilir. Ancak, yeme-içme, soyunma-yatma, uyuma-uyanma, giyinme gibi çocuklarin günlük hayatlarinda ve hayalî oyunlarinda sik görülen etkinlikleri, ögretmenler dramatik durumlara kaynak olarak kullanabilirler.Sicak ve soguk seyleri yeme ve içme, sevdigi ya da sevmedigi yiyecegi yeme, gülme-aglama, yiyen ve içen hayvanlari izleme, yeme ve yürümelerini taklit etme, çevreyi incelemek için yürüyüse çikma gibi etkinlikler, çesitli ortamlarda farkli sekilde kolaylikla oynanabilir.Örnegin; karli havada yürürken günes çikabilir ya da çaya seker yerine yanlislikla tuz konulabilir. Her durum, yeni bir tecrübedir. Bilhassa ziyaretler ve ziyaretçiler dramatik etkinliklerin kaynagidirlar. Ögretmen, bu etkinlikleri çocuklarin duygusal ve zihinsel gelisimine yardimci olmak, ev ile okul yasantisini birbirine yaklastirici dramatik çalisma yapmak için kullanabilir. Bu çalismalar sirasinda açik ve kesin olunmasi, karisik fikirler verilmemesi ve fiziksel temas kullanilmasi gerekir.
Dramatik aktivite sirasinda problem ortaya çikabilir. Bunlarin çözümü yine çocuklar tarafindan yapilir, sonra bunu diger problemler de takip edebilir. Eger oyun gürültüyü gerektiriyorsa bu engellenmemelidir.Ögretmen, disiplini saglamak için zil, davul gibi bir alet kullanabilir. Bu alet çocuklarin dikkatlerini toplamalari için uyari vazifesi görür.Birden fazla özürü olan çocukla çalisirken yardimci olmasi için, odada baska yetiskinler de bulunabilir.Bu, çocuklarin kisiligini kazanmasina yardim eder. Etkinlik bittikten sonra rahatlama dönemi gelir. Bunun için de sakin müzik esliginde hareket yapilabilir. Her sey bittikten sonra ise yapilan etkinligin tartismasi yapilmalidir.Diger çocuklar gibi, engelli çocuklarin da sevgiye, zamana, sabir ve saygiya ihtiyaçlari oldugu unutulmamalidir.
DANSLA TERAPI
Toplum ve insanlarin degisik problem ve sikintilari vardir ve insanlar bu problem ve sikintilardan kurtulmaya ihtiyaç duymaktadirlar. Drama ve hareket, problem ve sikintilarla bas etmek için kullanilan yöntemlerdendir.Dans ve hareket kesinlikle tedavi edicidir(terapatiktir), çünkü her ikisi de insanin tabiatinda yani yasaminda vardir.
Terapi, problem ve sikintilardan kurtulmayi saglayacak farkli bakis açilari kazanmak demektir.Öte yandan terapinin açiklanmasi oldukça çok yönlüdür, kisilerin egitimi ve yorumuna göre farklilik gösterir.
ENGEL GRUPLARINDA DANS
a.Görme Engelliler
Görme engelli kisiyi canlandirmak, harekete geçirmek ve etkin olmasini saglamak için duyularinin gelistirilmesi gerekir.Yürüme, oturma, dolasma, koklama, hissetme vb. gibi pratiklerle kisinin güven duygusu gelisir.Görme engelli kisiye günlük yasaminda seslerin kullanilmasiyla yardimci olunabilir.Kisiye degisik müzikler dinletilmeli ve müziklere uygun hareketler olusturmasi saglanmalidir.Birlikte yapilan uygulamalarla kisi dans etmeyi çok iyi bir sekilde ögrenebilir. Bazi görme engelli kisi ve çocuklar, normal insanlarin gözleri kapali iken yaptiklari dans alistirmalarindan daha iyi ve daha güvenli hareket edebilme yetkisine sahiptir.
Görme engelli birey, duydugu müzige iliskin duygularini hareketlere döküp hareketlerle kendini ifade edebilir. Ancak bazen görme engelli bireylere kendilerini rahatlatmak için bagirma ve gürültü yapma ardindan da tekrar sessizlige gömülme çalismalari yaptirmak gerekmektedir.
b.Isitme Engelliler
Isitme engeli, dans konusunda güçlükle yardimci olunan bir durumdur.Total isitme kaybi olan kisilerde ise durum biraz daha zorlasir.Isitme engelli bireyler hareketleri kopyalama yoluyla dans edebilirler ve okuma becerisini kazandiklarinda, dans görsel yani ile birlikte kombine olarak gerçeklestirilebilir.
Isitme engelli bireylerde, degisik yönlere sallanma, dikey düzlemde bulundugu yerde hareket ederek ve yatay düzlemde yer degistirme seklinde hareketler kullanilarak denge sorunlarina yönelik çalismalar yapilabilir.
Bu tip insanlarin, özellikle de total isitme kaybi olanlarin müzigi veya sesi hissetmesi için ellerini yere veya davula vurarak ses çikartma çalismalari, müzigin titresimini hissettirme çalismalari yaptirilmalidir.Dudak okuyabilen veya orta derecede kaybi olanlar için de hikâye anlatma ve bunun dansini yapma çalismalari da zevkli olabilir.
c. Fiziksel Engelliler
Bazi fiziksel engellere sahip kisilerin hareketleri sinirli ve yetersiz olabilir.Genellikle dans etmeye yönelik çalismalarla hareket becerileri artirilabilir.Bacak ve kollarin ayri ayri kullanilmasiyla agirlik transferleri gerçeklestirilir ve daha ileri hareketler gelistirmeleri saglanir.
Tekerlekli sandalye kullanan ve diger hareketleri çok kisitli olan bireyler, hareketli organlarini hareket yetenegine göre sallayarak, el çirparak, basini hareket ettirerek, gözlerini hareket ettirerek dans edebilirler.Fiziksel engelli çocuklar ve yataga bagli olanlar için de el ve parmak kuklalari kullanilabilir.
d.Otizm
Baslangiçta bu bireylerle yapilan etkinlikler çok basit ve düzenli olmalidir.Ilk hareketler ve islevler normal degil iken ilerleyen asamalarda normale yakinlasmaktadir. Çalismalara akraba, es, dost, arkadaslar katilmalidir.En iyi derecede sosyal yasanti saglanmali, oyunlar oynatilmalidir.
Bu bireylerle yapilan çalismada önemli bir nokta da su ile oyunlardir. Su ile oyunlarda çocugun annesinden yardim alinabilir ve çalismalar birlikte sürdürülebilir.Sevdigi nesne ve oyuncaklar da kullanilabilir.
Tekrarlar hâlinde yapilan çalismalarda çamur veya su siçratma, fiskirtma vb. yapilabilir. Bu çalismalara daha sonra su içerisinde dansla devam edilebilir.
Ilerlemek için özel çalismalar yapilmali, iletisimin farkli bir yönü olan hareketlerle iletisim kurmali ve hareketleri gelistirerek dansa dogru yönelmelidir.
Anlatilan dans terapi çalismalari engelli bireylerin rahatlamasi ve bos vakitlerini degerlendirmelerinde önemli bir yöntemdir.Basitten zora, içten disa dogru bir yol izlemesi gereken bu çalismalarla engelli çocuk ve gençlerin daha iyi bir sosyal gelisim saglamalari da mümkün olacaktir.
KAYNAKÇA
GÖNEN, M. Çocuk Egitimi ve Yaraticilik,METGE.MEBYayinevi, Ankara, 1997.
GÖNEN, M. Çocuk Edebiyati, Basilmamis Ders Notlari.
GÖNEN, M.?Özürlü Çocuklarin Egitiminde Drama Yöntemi ve Dansla Terapi?, Basbakanlik Özürlüler Idaresi Baskanligi, 1.ÖzürlülerSûrasi,?Çagdas Toplum Çagdas Yasam ve Özürlüler?, Ön Komisyon Raporlari, Takav Matb. Y.A.S., 1999, Ankara.
GÖNEN, M. ve ark. Özürlü ÇocuklarinEgitiminde Drama,Asama Matbaasi, Ankara, 1998.
GÖNEN, M.; UYAR,N. ÇocukEgitiminde Drama,EpsilonYayinevi, Istanbul, 1998.
HODGSON, J. The Uses of Drama, London,Eyre MethuenLTD., 1972.
IRWIN,E. Drama Therapy in Diagnosis andTreatment,Child Welfare, LXV, 4, (July, August 1986), 347-357.
JENNINGS, S. Remedial Drama, London,A&C BlackLimited 1984.
JUDD, M.Drama, Physical andCreative Activities for the Mentally Handicapped, Ed.Graham Upton, London,Chambridge University Press, 1981.
KALYON, T.A. ve ark. BedenselEngelli Sporlarda Kurallar Kitabi, T.C.Basbakanlik,Gençlik ve SporGenel Müdürlügü, Özürlüler SporFederasyonu Yayini, 1995, Ankara.
MCCASLIN, N. Creative Drama in the Classroom, New York, Longman Inc., 1984.
POLISINI,J.K. Children?s Theatre,Creative Drama and Learning, New York, University Press of America, Inc., 1986.